|
|
2003-05-11 - 3:22 p.m. Is er nog hoop? Is er nog hoop? In een wereld met zes miljard mensen waarvan er jaarlijks achthonderdmiljoen - waaronder driehonderdmiljoen kinderen - honger lijden. Een wereld waarin ook dit jaar achtmiljoenzevenhonderdzestigduizend mensen de hongerdood stierven. Een wereld waarin men zichzelf doodt om anderen te vermoorden. Waar de VS zich opmaakt voor oorlog tegen het dubbel gegijzelde Irak, gegijzeld door Saddam Hussein, gegijzeld door internationale sancties. Waar Bush de aarde afspeurt naar terroristen zodat 'onze' filippijnse professor José Maria Sison op een internationale lijst van terroristen is geplaatst. Een wereld bevolkt door mensen van wie God zich volgens paus Johannes Paulus de Tweede heeft afgekeerd. Is er nog hoop? In dit land waar in het afgelopen jaar blaaskaken plotseling flamboyant werden genoemd. Waar mensen met veel geld thans gezien worden als deskundigen op ieder specialisme. Waar belachelijke ideeën opeens proefballonnetjes waren. Een land met pijn en gêne over Sebrenica. Een land zonder schaamte over collectief gesnik over en gedweep met een kroonprinselijke bruiloft. Een land waar men zijn liefste kon zien wegkwijnen door wachtlijsten in de zorg of asielprocedures. Een land gebouwd op fraude en een vreemde voorliefde voor vastgoedmagnaten. Een land waar integratie niet meer betekent, opnemen in een groter geheel, maar de dwang tot aanpassing aan nog altijd niet duidelijk benoemde Nederlandse waarden, normen en levensstijl. Een land waar mensen er prat op gaan dat zij eindelijk spreken over zaken waar voorheen, naar hun merkwaardige ideeën, nooit over gesproken mocht worden. Een land waar domheid en schaamteloosheid op prijs worden gesteld omdat het zo lekker verhandelbaar is. Een land waarin bijna alle kunst gelijkstaat aan middelmatigheid. Een land waar men van het openbaar vervoer niet zeker kan zijn. Een land waar een politicus werd vermoord. Een land ook dat het voortaan moet stellen zonder beminnelijke prins-gemaal, zonder Bassie&Adriaan. Waaraan kan men in deze tijd nog hoop ontlenen? Hoop is de wensende verwachting dat iets goeds, dat nog onzeker is en in de toekomst ligt, werkelijkheid zal worden. In het christelijke denken wordt hoop naar 1 Cor. 13:13 met geloof en liefde verbonden. Die bijna alternatieve drieëenheid, vaak gesymboliseerd door een anker, een kruis en een hart, wordt op haar beurt weer vaak verbonden met Kerstmis of het kerstfeest. In de context van de rauwe actualiteit is de hoop die deel uitmaakt van de kerstgedachte, niet eenvoudig te plaatsen of te beleven. Er is zoveel misgegaan en er dreigt nog zoveel ellende. Volgens Ds. Dick A. Werner, die tien jaar lang columns verzorgde voor de Nieuwe Vrijzinnige Omroep, zit in het kerstverhaal zelf, zoals verteld in het tweede hoofdstuk van het Evangelie van Lucas, eenzelfde tegenstrijdigheid. Christus wordt geboren in het rijk van Keizer Augustus die de vrede probeerde te handhaven (pax augusta) binnen de vrede van het Romeinse Rijk (pax romana). Daartegenover stond volgens Werner, de vrede op aarde, het lied dat de engelen zongen, een vrede die meer was dan de pax romana. Kerstmis laat, stelt Werner, zien dat er twee werkelijkheden bestaan. De ene is de vrede in het Romeinse rijk die haalbaar is onder goed bestuur en bestaat uit de afwezigheid van oorlog. De pax romana is tegelijkertijd de onbehagelijke werkelijkheid. De andere werkelijkheid is het welbehagen van de droom, vrede op aarde, die ieder jaar weer een illusie blijkt te zijn. Volgens Werner is kerstmis bij uitstek de tijd om juist die tegenstrijdigheden die het kerstverhaal en de kerstdroom oproepen, centraal te stellen. Daardoor kan men zich verdiepen in wat er in het werkelijke leven aan de hand is. Hoop kan ontleend worden aan het weer opnieuw nadenken over wat de eigen plaats zou moeten zijn in de chaos waarin de wereld verkeert. Of zoals een adventist in zijn preek stelde, hoop moet men niet alleen technisch benaderen als een aparte subdiscipline binnen de theologie waar het gaat om eschatologie (leer der laatste dingen), profetieën, wederkomst en hiernamaals. Beter kan men, minder dogmatisch, hoop gelijkstellen aan visie. Juist die ontkoppeling van de eschatologie en de koppeling aan de actualiteit maakt hoop minder tot een berustend wachten op wat eens zal komen. Dat kan ook voor niet-gelovigen interessant zijn. Vooral als gekeken wordt naar, zoals theoloog J.A. Montsma heeft laten zien, wat in een bepaalde opvatting over hoop als het tegendeel of de tegenhanger van hoop wordt gezien. In de filosofie van de marxistische filosoof Ernst Bloch, die zich uitgebreid met het thema hoop heeft beziggehouden, is hoop behalve het meest typerende kenmerk van mens-zijn ook het meest precaire waagstuk tegenover angst, vrees en lafheid. Voor theologen die zich sterk door Bloch lieten inspireren (waaronder Moltmann) is hoop een realistisch zoeken naar de mogelijkheden tot verandering en daarmee de tegenhanger van berusten in de status quo en moedeloosheid. Montsma vat dit als volgt samen „Geloof zoekt inzicht, zei Anselmus, maar voor vandaag zou het adagium eerder kunnen luiden: spes quaerens intellectum - de hóóp zoekt inzicht, in het mens-zijn, in de geschiedenis, in de samenleving en haar structuren." Maar wie kan nog hoop putten uit een dergelijk inzicht? Gesteld dat men inzicht verkrijgt, blijft de spreuk „Inzicht zonder handeling, brengt geen verandering" van toepassing. Wat heb je aan inzicht als alles bij hetzelfde blijft en je kinderen toch nog aan honger sterven? Wat heb je aan visies wanneer die het gevaar in zich dragen uiteindelijk te vertroebelen tot dogma's die iedere meerwaarde van inzichten te niet doen? Is hoop niet vaak een valse profetie en daarom ijdel en schadelijk? Dat is allemaal waar. Tegelijkertijd is hoop, zolang wij daar prijs op stellen, onvermijdelijk. Hoop is het world wide web van het menselijk onvermogen. Hoop is de pokerbeker van het menselijk tekort. Proost!
|